Badira ohiko etiketei desafio egiten dieten profilak, eta Pello Gutiérrezena da, zalantzarik gabe, horietako bat. Psikologoa eta boxeolaria. Pellok dualtasun liluragarri bat irudikatzen du: ikertzailearen ustezko lasaitasun analitikoa eta boxeoko laukiaren barruko intentsitatea. Gaur egun, Deusto Stress Research taldean sartuta dago, eta bere ibilbidea Deustuko Unibertsitateko ikasgeletatik Ugandako osasun mentaleko zentroetara edo espetxeetako saio terapeutikoetara doan bidaia bat da.
Elkarrizketa honetan, embodiment kontzeptuaz hitz egin dugu berarekin, bazterketa inguruneetan osasun mentalak duen garrantziaz, boxeoko eskularruak eraldaketa sozialerako eta oreka pertsonalerako tresna nola bihur daitezkeen azaltzeko. Kirolarekiko grinak eta zorroztasun zientifikoak bat egin dezakete aurreiritziak eraisteko eta psikologian muga berriak irekitzeko. Hona hemen adibide argia.
1. Zure profilak psikologoaren estereotipo klasikoa hausten du. Boxeoak, kontaktu zuzeneko kirola izatean, nola laguntzen dizu osasun mentaleko profesional hobea izaten?
Embodiment kontzeptua (nire tesian funtsezko kontzeptua) garatzean azaldu ohi dudanean bezala, ekintzen sedimentazio baten emaitza gara. Hau da, nortasuna egitearen integraziotik eraikitzen da.
Boxeoan nian integratzen diren ekintzak kirol arlotik askoz haratago doazen tresnak direla uste dut.
Boxeoak ematen dituen bizipenak, edo eskatzen duen dedikazioa eta konstantzia, errendimendua lortzera ez ezik, norbere burua etengabe ezagutzera, mugak gainditzera eta hazkunde pertsonalera bideratuta daude, eta hori nire bizitzako hainbat alderditan txertatuz joan naiz, alderdi akademiko-profesionalean ere bai.
2. Deusto Stress Researchen parte zara. Zer irakatsi dizute poligrafoaren erregistroak eta estresari buruzko ikerketak era praktikoan gimnasioan norbait entrenatzen ari zarenean?
Boxeoak nire bizitzako hainbat alderditan garatzen lagundu didan bezala, hain konprometituak eta trebeak diren profesionalekin egunez egun lan egiteak, talde bateko kide izatearen zentzua abiapuntu harturik, gimnasiora eta ringera transferitu daitezkeen balioak eta tresnak ere eman dizkit.
Bai ikerketan, bai boxeoan, banakako lana prozesuaren zati txiki bat baino ez da, taldeen kontua da.
3. Konplexutasun handiko inguruneetan lan egin duzu, Arratia Gazte Justiziako Zentroan esaterako, gizartean baztertuta dauden pertsonekin. Zer paper jokatzen du gorputzak hitzak estaltzen ez dituen traumak edo indarkeriazko jokabideak kudeatzeko orduan?
Aipatu dudan bezala, gure bizipenen emaitza gara. Bizipen horiek ez dira beti kontziente, eta gorputzak zeresan handia du horretan.
Argitu egin behar da gorputzari buruz hitz egiten dudanean ez naizela soilik alde anatomikoaz edo biologikoaz ari, bizipen gorpuztuaz baizik. Hau da, pertsona batek nola sentitzen duen, erreakzionatzen duen eta nola erlazionatzen den munduarekin, bere pertzepzioen, emozioen eta jarduteko moduen bitartez.
Gazte justizia edo gizarte bazterketa bezalako testuinguruetan, pertsona askok esperientzia traumatikoak edo mingarriak bizi izan dituzte, batzuetan hitzekin adierazi ezin dituztenak, erabat sinbolizatu ere egin ezin izan dituztelako. Hala ere, esperientzia horiek gorpuztuta geratzen dira (alerta egoera iraunkorrak, inpultsibotasuna, deskonexio emozionala, kontrol beharra, etab.).
Horregatik uste dut psikologia ezin dela soilik kogniziotik ulertu, gure izateko eta jarduteko moduak askotan ez baitu zerikusi handirik arlo mentalarekin.
Puntu horretan izan daitezke kirola edo beste jarduera korporal egituratu batzuk baliagarriak. Gorputzarekiko lotura da norbere burua ezagutzeko lehenengo pausoa, erregulazio emozionalerako, ahalduntzeko eta besteekiko loturarako lehen urratsa, eta, beraz, kirola gorpuztutako bizipenen bideratzaile gisa ulertzea nortasuna eraldatzeko tresna gisa ulertzea da.
4. Uste duzu Ugandan eta Kenyan izandako esperientziak inflexio puntu bat markatu duela. Zer irakaspen ekarri dituzu giza erresilientziari buruz Afrikatik, eskuliburu akademikoetan agertzen ez direnak?
Askotan, Afrikako erresilientzia erromantizatu egiten da. Hori oso bidegabea izan daiteke, batez ere gure posizio pribilegiatutik egiteak dakarren desoreka kontuan hartuta.
Beraz, topiko horietan ez erortzen saiatzen banaiz ere, egia da Afrikak zerbait berezia duela niretzat.
Niregandik hain urrun dauden bizimoduetan murgiltzeak galdera sakon asko egiteko aukera eman dit, eta ikerketaren munduan dakigunez, hori funtsezkoa da ezagutza sortzeko.
5. Embodiment kontzeptua (psikologia gorpuztua) funtsezkoa da zure ikuspegian. Nola azalduko zenieke beste Alumni batzuei zergatik den funtsezkoa burua sentsazio fisikoekin berriz konektatzea ongizatea lortzeko?
Uste dut psikologian aspaldi utzi genuela atzean “pentsatzen dut, beraz, banaiz” ideia kartesiar hura, non buruak eta gorputzak bereizita funtzionatzen zutela baitzirudien. Gaur egun badakigu gorputzak garrantzi handia duela arlo psikologikoan.
Baina embodiment-a pauso bat harago doa. Kontua ez da burua eta gorputza konektatuta egotea, mundua gorputzaren bidez bizi dugula ulertzea baizik. Sakonki gorpuztutako esperientzia batetik hautematen, sentitzen, interpretatzen dugu eta hala erlazionatzen gara, eta horrela goaz geu garena moldatzen.
Hori barneratzeak Psikologia ulertzeko eta esku hartzeko modu berriak ekar ditzake, diziplinartekotasun handiagokoak, baina, batez ere, modu gizatiarragoak.
6. Duela gutxi boxeo saioak egin dituzu espetxeetan. Nola jasotzen du barneratu batek hainbesteteko autokudeaketa emozional eta diziplina fisiko eskatzen duen diziplina bat?
Egia esan, ez zait bururatzen boxeoa tresna hezitzaile eta terapeutiko gisa erabiltzeko testuinguru hoberik. Espetxean emandako denbora inflexio-puntua izan daiteke pertsona askoren bizitzan eta, aipatu dudan bezala, boxeoak ahalduntze-, autoezagutza- eta autoerregulazio-bizipenak errazten ditu.
Horri beste gauza garrantzitsu bat gehitzen zaio: kirol honek eskatzen duen egitura eta zentzua. Boxeoak diziplina, konstantzia, erantzukizuna eta erregulatzen ikastea eskatzen du, erregulatzea baita intentsitate emozional handiko egoeretan ere. Eta uste dut hori oso ondo egokitzen dela espetxeetako testuinguru askoren beharretara.
Horregatik uste dut espetxean programa egituratuagoak garatzea oso positiboa izan litekeela, eta boxeoa bereziki ondo egokitzen dela espetxe dinamikara. Izan ere, oso planteamendu interesgarriak daude Mexikon, adibidez. Han espetxeetako boxeoa oso antolatuta dago eta preso askoren bizitzan eragin oso positiboa duela erakutsi du, errutina, zentzua eta garapen pertsonala sortzen laguntzen baitu.
Zoritxarrez, nire egunak 24 ordu baino ez ditu, baina asko interesatzen zaidan ildo bat da, eta ez dut baztertzen etorkizunean gehiago garatzea.
7. Atzera begira, zer berariazko tresna eman zizkizun Deustuko Unibertsitateak ikerketa laborategi batean eta Ugandako eraikuntza proiektu batean, oso ingurune desberdinetan, segurtasunez mugitzeko?
Batez ere, unibertsitateak aukera eman zidan psikologia ezagutzeko eta mundu horretan murgiltzeko, nire zaletasun handienetako bat bihurtu den ikaskuntza bide eder bat. Badakit asko errepikatzen naizela, baina garrantzitsua da kontzeptu batzuk azpimarratzea. Uste dut zaletasun biziak ez direla entretenitzeko modu hutsak, izaera moldatzen duten bizipen horien parte dira, eta gaur egun nor naizen ulertzeko, ezin da ahaztu unibertsitateak nigan izan duen eragina.
8. Batzuetan muturreko espezializaziora jotzen duen sektore batean, zuk diziplina aniztasunaren (osasuna, gizartea, kirola) aldeko hautua egiten duzu. Zure ustez, hori da egungo gizarteak eskatzen duen psikologoaren profila?
Bai, uste dut psikologiak zubi lana egin behar duela ikuspegi zientifikotik eta giza ikuspegitik hainbat diziplinatatik aztertu ohi diren kontzeptuak bateratzeko. Espezializazioa garrantzitsua da zientziari zorroztasuna emateko, baina era berean, ez da ahaztu behar espezifikotasuna esparru globalago baten parte dela.
Egungo gizarteak gero eta problematika konplexuagoak planteatzen ditu, non arlo psikologikoa erabat lotuta dagoen arlo sozialarekin, hezkuntzakoarekin eta abarrekin.
Hori dela-eta, psikologoaren profila ez litzateke soilik arlo jakin batean oso espezializatuta dagoen norbaitena izan beharko, baizik eta ikuspegiak konektatzeko eta giza esperientziaren konplexutasuna ulertzeko gai den profesional batena.
9. Boxeoan zentratzen ari gara orain arte, baina aurretik Athletic edo Gernika bezalako klubetatik pasatu zara futbolari garaian. Zer du boxeoak taldeko kiroletan aurkitu ez zenuena hazkunde pertsonalerako?
Zaila da galdera horri labur erantzutea, faktore askok bihurtzen baitute boxeoa berezi. Baina baten batekin geratu beharko banu, bere bat-bateko feedbacka izango litzateke, sinbolikoki oso indartsua baita. Kirolean bizitakoa bizitzara transferitu daiteke. Adibidez, badakigu hanka-sartzea dela ikaskuntzaren oinarria, baina hanka-sartzeak ez du indar edo inplikazio bera ringean edo futbol zelaian gertatu. Futbolean, jokoaren dinamikak berak deskonexio tarte batzuk ahalbidetzen dizkizu. Azken batean, erantzukizuna hamaikaren artean banatzen da eta horrek zure hanka-sartzeen eragina goxatzen du. Boxeoak, berriz, zintzotasun erradikala du. Ringean, hanka-sartzearen eta ondorioaren arteko erlazioa zuzena eta bat-batekoa da, eta sinbologia indartsuagoa du. Ez da irudimen handia eduki behar futbolean edo boxeoan galtzeak inplikazio psikologiko oso desberdinak dituela ulertzeko. ‘Segurtasun sare’ falta horrek erabateko presentzia izatera eta presiopean hartzen duzun erabaki bakoitzaren ardura hartzera behartzen zaitu. Uste dut, hain zuzen ere, etengabeko esposizio horrek, zaurgarritasun horrek bizkortzen dituela zeure burua ezagutzea eta hazkunde pertsonala, askoz ere modu indartsuagoan.
10. Zein da egungo psikologiak gure gizartean gainditu gabe duen “borrokarik” handiena eta nola lagundu nahi duzu irabazten ikertzaile egiten duzun lanetik?
Lehen aipatu dudan bezala, gero eta ebidentzia eta interes handiagoa dago prozesu mentalen eta gorputz esperientziaren arteko harreman sakonari buruz. Hala ere, psikologiak osasun MENTALAZ hitz egiten jarraitzen du; hala, nahi gabe indartzen du giza esperientzia kontzientzia kognitibotik soilik ulertzen delako ideia, ongizatea “ondo pentsatzea” edo gertatzen zaiguna ulertzea baino ez balitz bezala.
Nire ikertzaile lanaren helburua ez da erantzun itxiak proposatzea, galdera berriak mahai gainean jartzea baizik. Bizipen gorpuztuaren ikuspegiak merezi duen pisua hartzea nahi dut; izan ere, niri neuri ederra iruditzen zait, gizakia bere sakontasunean ulertzea, zatiketetatik urrun.
Bestalde, gimnasioetan egunero gertatzen dena hizkuntza zientifikora ekartzeko konpromisoa ere sentitzen dut. Boxeoaren mundukoak garenok badakigu identitate-eraldaketarako tresna oso indartsu baten aurrean gaudela, baina hori ez da zientzian islatzen, eta erakundeek ez diote behar bezalako aitorpenik ematen. Beraz, nire helburua zubiak egitea da, zientzia gimnasiora sar dadin bere errealitateaz elikatzeko, eta boxeoak merezi duen ospe zientifikoa irabaz dezan.
11. Azkenik, esango zeniguke zer oroitzapen daramatzazun Deustuko Unibertsitateko ikasgeletan emandako denboratik?
Gehien markatu nauen oroitzapenetako bat izan zen karrerako azken azterketetako batetik ateratzen ari nintzela sentitu nuena, masterren amaierara hurbiltzen ari nintzenean ere berriro errepikatu zena. Konturatu nintzen ez nuela hura bukatzerik nahi, ulertu nuen espedientea betetzeko ikasteari utzi niola, eta ikasketaz gozatzen hasia nintzela. Psikologiak, boxeoaz hitz egiten dudanean bezala, nik egiten nuen zerbait izateari utzi zion eta ni nintzen zerbait izaten hasi zen. Egia da, neure burua psikologiako liburuak (eskolako gaiekin zerikusirik ez zutenak) irakurtzen sumatzen nuenean, ideia buruan bueltaka nerabilela, baina etapa hura amaitzen ari zela ikusten nuenean, oso sentimendu erreala gauzatu zen.
Galdera azkarrak
- Deskonektatzeko leku bat: Arburu mendiaren punta. Zornotzako eta Aramotz mendilerroko ikuspegiak zoragarriak dira.
- Gomendatzen diguzun liburu bat: Dime quién soy. Izenburuak psikologiako liburua dirudien arren, ez da. Historiaz eta istorioz beteriko eleberria da, beti liluratu nauena.
- Boxeoko eskularruak ala ohar-liburuxka?: Eskularruak galderak egiteko eta liburuxka galderak erantzuten saiatzeko. Edo agian alderantziz da (?)… kar-kar-kar.
- Deustuko Unibertsitatean pasatu zenuen denborako oroitzapen ahaztezin bat: Espainiako unibertsitateen arteko futbol txapelketetarako bidaia Murtziara. Txapeldunorde geratu ginen eta oso ondo pasatu genuen. Ondo legoke boxeoan ere antzeko zerbait egotea.
- Zer musika entzuten da zure entzungailuetan borrokaldi baten edo datu-saio baten aurretik?: Kepa Junkeraren Bok-Espokekin ateratzen naiz ringera. Ikasteko, Ludovico Einaudi.
- Zure etika profesionala definitzen duen balio bat: Pasioa.
- Hitz bat zure egungo unea definitzeko: Hobeto bi, kar-kar-kar: Bideak gozatzen.
