Ángel Toña Guenaga

Enpresa Zientzietako dk. Prom 95, Liz. Prom. 95

Nolanahi ere, oso zaila izango da indarrean dagoen kontratu soziala birdiseinatzea, errekuperazio orekatuagoa lortzeko. Tentsio politiko jasanezinak izateko arriskua dago. Eta horregatik nahiago dut metamorfosia terminoa, errekuperazioa edo eraldaketa baino. Izan ere, eredu sozial eta produktiboak ekonomia berdeagorako joera hartu beharko luke, mugikortasun jasangarrirakoa, baita digitalerakoa ere. Eta orekatuagoa izan beharko luke.

Duela gutxi COVID-19aren ondorio sozioekonomikoei buruzko iritzia eman duzu hainbat forotan. Mundu-mailako proiekzioa duen osasun-alarmak lehen lekua hartu du gure bizitzan 2020ko lehen hiruhilekotik, bizitza asko eraman ditu, ekonomiari larriki eragin dio eta produkzio sektore askotan zauri larriak egin ditu. Zer espero behar dugu alarma hori egonkortzen edo desagertzen denean?

Osasun alarmak badu iraungitze data, 2021eko bigarren seihilekoa. Ondorio sozial eta sanitarioak hasi baino ez dira egin. Jarduera ekonomiko guztiak sufritu du aurten, eta horren zati handi bat errekuperatu egingo da osasun pandemia kontrolatu ahala. Baina sektore batzuek, turismoaz, ostalaritzaz eta aisiaz harago, krisialdi iraunkorra izango dute, eta horiek ere gaizki pasatuko dute. 2020an egoera finantzario onbideratu batetik abiatzen ez direnek kalteak jasango dituzte eta kasu askotan konponezinak. Langileen kaleratzeak (EEE), konkurtsoak eta enpresa-itxierak. 2021 urte beldurgarria izango da, arlo horretan. Sektore batzuek epe luzera sufrituko dute, herritarrek kontsumitzaile gisa duten portaera-aldaketa dela eta. Eta landari ate gutxi jar dakizkioke. GAFA (Google, Amazon,…) deritzonen intrusismoa kritikatzen badugu ere, hemen daude, hazten jarraituko dute eta gure kontsumo, bizitza eta lan eredua osatzen dute.

Ziurgabetasun handiak daude sektore estrategikoetan, hala nola energietan, bankuen sektorean, automobilgintzan, sektore aeronautikoan eta negozioak egiteko moduan, eta horrek aurre egiten die bidaiei eta hotelei. Sektore horiek oso urte konplexuak igaroko dituzte, langileak eta negozio zifrak murriztuko dituzte. Azpiegitura eta energia arloko lan handiak geldituta daude.

Eta gobernuen defizitaren hazkundea beharrezkoa izan da, baina ez dezagun ahaztu ageriko arau bat. Zorrak ordaindu edo berritu egiten dira, baina nazioarteko kaudimena eta lehiakortasuna erakusten duten herrialdeen defizita estaltzeko soilik berrituko da kreditua. Eta espero dezagun baldintzak berriro ez izatea austeritate politikak, gizarte arrakala handiagoa baino ez baitute sortzen.

Horregatik, krisi honek garabidean dauden eta egitura ekonomiko eta politiko ahulak dituzten herrialdeei eragingo die, ekonomia handiei baino askoz gehiago. Era berean, gaurko biztanleriaren sektore ahulenak ahulagoak izango dira bihar. Munduko pobrezia hazi egingo da, gure ekonomietan ere bai. Horregatik dira hain garrantzitsuak krisiak kaltetutako sektoreentzako laguntzen prestazio publiko guztiak.

2020ko hirugarren hiruhilekoko Biztanleria Aktiboaren Inkestaren arabera, Euskadin langabezia tasa % 10,3koa da, baina 25 urtetik beherakoei dagokiena % 42,7koa. Zure ustez, zifra horiek koiunturalak baino ez dira? Nola aurreikusten duzu epe ertain eta luzera eboluzionatuko dutela?

Langabezia-tasa 2021ean eta 2022an % 13 ingurura igoko da biztanleria osoan. Eta gazteen langabezia hain da arazo estrukturala gure sistema ekonomikoan, non ez duen epe ertainera egokitzeko itxurarik. Kulturaren eta ordenamendu juridikoaren kontua da. Ezin dugu onartu abusuzko kontratazioaren prekarietatea gure gazteen artean. Hurrengo belaunaldian garesti ordainduko dugun zentzugabekeria soziala da. Gure enpresek merke eta iraupen laburreko kontratuekin kontratatzeko aukera dute, eta hori normalena dela iruditzen zaie. Eta hala izan liteke, baldin eta kontratazio mota horren denbora-horizontea oso laburra izango balitz, urtebete esan dezagun, eta kausalitatea agerikoa balitz. Baina, egiten den bezala, egoera hau urteetan zehar luzatzeak, zentzuzko aukerak eskaini gabe, bizi proiektuak eratzea eragozten du. Gazteen alde egiten du jaiotza-tasa baxuak eta biztanleriaren zahartze azkarrak, eta horrek epe luzean plazak betetzea ahalbidetuko du. Gaitasun eta trebetasunetan ondo kualifikatutako langileek plaza horiek bete ahal izango dituzte. Baina epe horietan fidatzea izugarria da. Eta are gehiago pentsatuz lanaren etorkizunak eta etorkizuneko lanak ziurgabetasun handia eragiten digutela. Pandemiak aldaketa horien zati bat aurreratu eta bizkortu du.

Eta hori guztia gorabehera, ez naiz ezkorra. Gure gazteak berrasmatu egingo dira, enpresek beren portaerak aldatuko dituzte, baina gogor lan egin behar dugu etorkizuna berrasmatzen. Geure etorkizuna da eta eragina izan dezakegu. Izan nahi duguna izango gara, baina lan eginda, partekatuta, berrituta eta ekinda.

Javier Elzok, maiatzeko zenbakian egindako elkarrizketan, esan zigun beharrezkoa izango dela errealismoz eta adimenez zabaltzen lan egingo duten pertsonen klusterrak sortzea, bai boterean, bai oinarrian, anaitasun unibertsalaren ideala oinarri etiko gisa, mundu zuzen eta gizatiarragoa egiteko. Berreskuratzeaz eta metamorfosiaz, guztion auzolanaz eta kontsumo ohituren aldaketaz hitz egiten duzu egun hauetan. Zer egin beharko genuke, herritar gisa eta modu eraginkorrean, paradigma-aldaketa horiek eremu sozioekonomikoan abian jartzeko?

Erraza da gomendioak ematea eta oso zaila aldaketa handiak eragitea. Ez zaizkit gustatzen “beharrezkoa da…” dioten diskurtsoak, oso ohikoak baitira eliz sektoreetan ere. Kontua ez da esatea, egitea baizik. Gomendioei buruz esan dezakegu haizeak eramango dituela, errealistak ez badira. Utopia bihurgarriek merezi dute. Aldaketak astiro gertatzen dira, eta ez gaituzte nahi dugun lekura eramaten, zoritxarrez. Izan ere, aldaketa itxurak egin nahi dituztenen interes ekonomiko eta politikoak, nahiz eta nahiago duten dena beti hobeto joatea haientzat, oso indartsuak eta menderatzaileak baitira.

Nolanahi ere, oso zaila izango da, errekuperazio orekatuagoa lortzeko, indarrean dagoen kontratu soziala birdiseinatzea. Tentsio politiko jasanezinak izateko arriskua dago. Eta horregatik nahiago dut metamorfosia terminoa, errekuperazioa edo eraldaketa baino. Izan ere, eredu sozial eta produktiboak ekonomia berdeagorako joera hartu beharko luke, mugikortasun jasangarrirakoa, baita digitalerakoa ere. Eta orekatuagoa izan beharko luke.

Eta aurreko galderaren harira, egiturazko zein aldaketa (produktiboak, politikoak eta instituzionalak) izango lirateke gomendagarriak edo, gutxienez, desiragarriak?

Heldutasunak bereizten gaitu haurtzarotik, ametsak errealitatetik bereiztean. Badakit ezin ditugula ilusioak galdu, ez ditut galtzen, eta ez dugu ezkorrak izan behar, errealitatea gordina izan arren. Baina esan beharra dago. Gure nahiak gertatuko denetik urrun geratuko dira. Izan ere, “gauza bera” gertatuko da sistema politikoan eta ekonomikoan, ez delako gertatuko aldaketa sakonik, egiturakorik. “Gauza bera” esatean, ez dut esan nahi dena izango dela berdina pandemiaren ostean. Normaltasunera itzultzea ez da normaltasun “berera” itzultzea izango. Nahiz eta buru arruntetan horrela funtzionatzen duen, dena lehen bezala bihurtzen bada, dena egongo dela ondo. Hori ez da horrela izango. Krisiek gizarte-portaerak aldatzen dituzte, eta krisi honek, bigarren mundu-gerratik izan den handienak, kontsumoari, aurrezkiari, hezkuntzari eta lanari buruzko erabaki indibidual eta sozialak aldatuko ditu. Susmoa dut gazteek nahiago izango dutela funtzionarioaren lan egonkorra, ekintzaile aritzea baino. Eta hori gertatzen bada, gure herrialdeak gehiago sufrituko du, giza kapital ekintzailea bertan behera geratzea eta horrek ondorio gaiztoak dakartza gizartearentzat. Sektore askotan lan eskaintza kualifikatua murriztu egingo da.

Gure herrixka globala gogoan izanik: Milurteko zortzi Helburuak (MGH), aurrerapenekin izan arren, ez ziren 2015erako lortu. Nola ikusten duzu Garapen Jasangarriko hamazazpi Helburuen (GIH) aurrerapena 2030erako? 

Jarduera ekonomikoaren beharrezko metamorfosiarekin lotutako helburuak errazago beteko dira, irakurri 7.a. Energia eskuragarria eta ez-kutsatzailea, 9a. Industria, berrikuntza eta azpiegitura, 11. Hiri eta komunitate jasangarriak, 12a. Ekoizpen eta kontsumo arduratsuak, 13a. Klimaren aldeko ekintza, 14a. Itsaspeko Bizitza, eta 15. Lehorreko ekosistemen bizitza. Baina beste batzuk, eduki sozial handienekoak, hala nola pobreziaren amaiera, zero gosea eta, oro har, desberdintasunak murrizteko borroka, susmoa dut ez direla urte batzuetan hobetuko. Nahiz eta 2030 oso urrun egon, eta hamar urtetan nahiko aurrera egin dezakegun, ez da nahikoa izango.

Zer gomendatuko zenieke Deustuko Unibertsitateko Alumniei beren ibilbide profesionala orientatzeko, guztion onerako egiten duten ekarpena alde batera utzi gabe?

Ez naiz nekatuko errepikatzen zoriontasuna alternatiba ezberdinen arteko orekan dagoela. Amestu gabeko enplegu batekin hastera behartuta bagaude ere, bizitza profesionala luzea da, bidea erabaki txikiekin egingo dugu, esleitzen zaigun lana gauzatzean eta bizitzak eskaintzen dizkigun aukeren eta enplegu berrien arteko hautaketan. Erabaki horiek zure ibilbide pertsonala eta profesionala osatuko dute. Itxuraz, lanak ia zure denbora guztia xurgatzen du. Horretaz gain, zaletasunak baditugu, denbora kenduko dute. Gainera, bikotekidea eta/edo familia badugu, ia ez dago atseden hartzeko astirik. Gezurra. Gure denboraren jabeak gara. Guztion ongiari lagun diezaiokegu, bakoitzak identifikatzen gaituen erakundean. Posible eta funtsezkoa da bizitza zoriontsua egiteko. Jarduera profesionaletik bertatik egin daiteke, zure zaletasunetatik. Guztion onerako den bokazio mota bat identifikatzea herritarren betebeharra da. Eta ez da egia hori denbora daukagunerako utzi behar dela, ia erretirorako. Gure denboren jabeak gara, besteen aurrean dugun bizi-jarreraren jabeak eta mugitzen garen inguruneetan helburu sozialak lortzen laguntzera behartuta gaude. Denok nabarmentzen gara zerbaitegatik, eta hor hasten da bidea, eta daukagun onena ematera eta bokazioz eta eraginkortasunez aritzera garamatza. Gure bizitzako azken laurdenera iritsita, beharrezkoa da atzera begiratzea eta esatea agian bizitzak merezi izan duela, ez niretzat, baita ere, baizik eta bizitza, maitasuna, denbora, hausnarketa eta lana gurekin partekatzen dutenentzat.

Azkenik, agur esateko eta zure gogoetengatik eta zure denbora eskaintzeagatik eskerrak emateko, zer oroitzapen partekatu nahiko zenituzke gurekin Deustuko ikasle gisa eman dituzun urteetatik?

Egun hauetan Burgosko epaiketaren 50. urteurrena da. Bigarren mailan nengoen, La Comercialen, egungo DBSn, Francok asko agintzen zuen. Gogoan dut unibertsitatean haserre egin genuela protesta heriotza-zigor haiengatik. Trantsizioan jaio ginen, diktaduran bete-betean, demokraziarantz gindoazen, geldiezinak ginen. Hainbeste amets genituen! Dena zegoen egiteko. Ahal izan duguna egin dugu, baietz uste dut. Eta askoz gehiago dago egiteko.

Karrerako 3. mailan, gure ikasgela azterketa- eta lan-daten eskakizun akademikoen aurka agertu zen, ariketa autoritarioa iruditu baitzitzaigun. Matxinatu egin ginen, denok batera. Hainbat lagun identifikatu zituzten bultzatzaile gisa, eta unibertsitatetik kanporatu zituzten. Guztiek berregin zituzten beren bizitzak beste toki batzuetan. Hona ekarri dut horietako bat, Ramon Flecha. Gaur egun, oso ikertzaile eta katedradun ezaguna da, eta leku askotan eredugarri diren ikaskuntza-komunitateen sortzailea. Deustuko Unibertsitatean ere, bere unibertsitatean, oso pertsona maitatua da. Zenbat aldatu diren gauzak harrezkero.

1973an, karreraren 5. mailan, Carrero Blanco hil zuten, gobernuko presidentea. Diktaduraren gainbeheraren beste mugarri bat zen, garaipena. Horrela bizi izan genuen. Poztu ginen. Egun batean, irakasle batek inoiz ahaztu ez dudan komentario bat egin zuen. Motibazio politikoengatik norbait hiltzeaz pozten den herri bat indarkeriarekin bizitzera kondenatuta dago. Horrela izan da. Eta, hala ere, lan egiten, ahalegintzen, erdibitzaileekin konformatzen ikasi izanaren oroitzapen ezabaezina geratzen zait.

Baina kapitulu hori ere itxita dago, eta historia asko dago egiteko eta asko eraikitzeko. Hau irakasleek irakatsi ziguten. Hori da nire ikasleei irakatsi nahi izan diedana.

 

Compártelo